سالهاست که در گزارشهای بهرهوری مراکز داده، شاخص PUE (Power Usage Effectiveness) به عنوان معیار اصلی ارزیابی عملکرد مطرح میشود. هرچه این عدد به ۱.۰ نزدیکتر باشد، به نظر میرسد که مرکز داده مصرف انرژی بهینهتری دارد.
اما یک واقعیت مهم مهندسی پشت این عدد پنهان میماند: بسیاری از مراکزی که شاخص PUE پایینی (مثلاً ۱.۱۵) ثبت میکنند، این کاهش مصرف برق چیلر را به بهای تبخیر روزانه صدها هزار لیتر آب آشامیدنی در برجهای خنککننده (Cooling Towers) به دست میآورند. در واقع، بار سرمایشی از روی کمپرسور برداشته شده و مستقیماً به مصرف آب منتقل شده است.
در شماره ۵۶ نشریه Data Centre Magazine (نوامبر ۲۰۲۶)، امیلیو تنوتا (Emilio Tenuta)، معاون ارشد و مدیر پایداری شرکت بینالمللی Ecolab، هشدار میدهد که این رویکرد در عصر سرورهای چگالیبالا پایدار نخواهد بود:
«بیش از ۶۰ درصد از تولید ناخالص داخلی جهان به دسترسی مداوم به منابع آب وابسته است و تخمینها نشان میدهد که تا سال ۲۰۳۰ کسری ۵۶ درصدی در تأمین آب شیرین در جهان وجود خواهد داشت. گسترش مراکز داده یک ضرورت اقتصادی است، اما نمیتواند با الگوهای مصرف منابع گذشته ادامه یابد. در حوضههای آبریز خشک، محدودیتهای مجاز برداشت آب به عامل اصلی تعیینکننده مکان احداث و سقف ظرفیت دیتاسنترها تبدیل شده است.»
در این مقاله، به بررسی معیارهای جدید پایش آب، پیامدهای آن برای مناطق کمآب و ویژگیهای سیستمهای سرمایش مداربسته میپردازیم.
بررسی همزمان دو شاخص: چرا PUE به تنهایی گمراهکننده است؟
معیار PUE صرفاً نسبت کل برق ورودی به توان مصرفشده توسط سرورها را میسنجد و برداشت آب را در نظر نمیگیرد:
شاخص PUE = کل برق ورودی به تأسیسات (بر حسب کیلوواتساعت) تقسیم بر توان مصرفی سرورها (بر حسب کیلوواتساعت)
برای پر کردن این خلأ، کنسرسیوم The Green Grid شاخص اثربخشی مصرف آب (Water Usage Effectiveness یا WUE) را تعریف کرد:
شاخص WUE = کل حجم آب مصرفشده سالانه (بر حسب لیتر) تقسیم بر توان مصرفی سرورها (بر حسب کیلوواتساعت)
همچنین شرکت Ecolab با همکاری سازمان CDP، شاخص پیشرفتهتری به نام WUEi را معرفی کرده است که میزان برداشت خالص آب از سفرههای زیرزمینی را در تناسب با برق کل سایت اندازه میگیرد تا میزان فشار وارده بر شبکه آب شهری کاملاً شفاف شود.
در یک دیتاسنتر ۲۰ مگاواتی که به برجهای تبخیری سنتی متکی است، ممکن است روزانه بین ۱ تا ۲ میلیون لیتر آب شرب تبخیر شده و وارد اتمسفر شود. در مناطقی که با تنش آبی روبرو هستند، این موضوع به سرعت به اعتراضات اجتماعی و عدم تمدید پروانههای صنعتی منجر میشود.
چالشهای مضاعف در اقلیمهای خشک و فلات ایران
در کشورهای اروپای شمالی به دلیل دسترسی به منابع فراوان آب سطحی و دمای پایین محیط، برجهای خنککننده ممکن است تا مدتی تحمل شوند. اما در اقلیمهای گرم و خشک نظیر فلات مرکزی ایران و خاورمیانه، سه چالش جدی وجود دارد:
۱. دمای حباب تر بالا در تابستانهای ۴۵ درجه: همزمان با گرم شدن هوا و افت رطوبت، راندمان برجهای تبخیری به شدت سقوط میکند و برای خنک نگه داشتن سالن، حجم آب مصرفی به شکل تصاعدی اوج میگیرد.
۲. سختی بالای آب شهری و تشکیل رسوب: آب در اکثر شهرها دارای املاح کلسیم و منیزیم بالاست. با تبخیر آب در برج، این نمکها روی سطوح مبدلها تهنشین شده (پدیده Scaling) و تبادل حرارت را مختل میکنند. برای کنترل این حالت، اپراتورها مجبورند مرتباً حجم زیادی از پساب غلیظ را تخلیه کنند.
۳. تداخل با آب شرب مناطق مسکونی: در فصول گرم سال که سدها با افت ذخیره مواجه میشوند، دیتاسنتری که مصرف میلیونی آب داشته باشد در اولویت اول قطع انشعاب قرار خواهد گرفت.
مهاجرت به سیستمهای سرمایش مایع مدار بسته (Closed-Loop)
پایدارترین پاسخ مهندسی به این چالش، حذف برجهای تبخیری و روی آوردن به چرخههای کاملاً بسته با خنکسازی مستقیم روی تراشه (Direct-to-Chip) است.
در این سیستم:
مایع خنککننده (معمولاً آب تصفیهشده بدون املاح یا مایعات دیالکتریک) در یک مدار کاملاً مسدود و درزبندیشده بین صفحات سرد سرورها و واحدهای توزیع خنککننده (CDU) در گردش است.
هیچ بخشی از آب تبخیر نمیشود و نیازی به شارژ مداوم آب تازه وجود ندارد.
گرمای جذبشده از سرورها در نهایت از طریق درای کولرهای هوایی (Dry Coolers) مجهز به فنهای کممصرف EC مستقیماً به هوای باز دفع میگردد.
در روزهای به شدت گرم تابستان، میتوان از سیستمهای آدیاباتیک کمکی (Adiabatic) استفاده کرد که در آنها مقادیر بسیار محدودی آب صرفاً برای مرطوب کردن پدهای ورودی هوا اسپری میشود تا دمای اولیه هوا بدون ورود به چرخه اصلی خنک شود.
مقایسه روشهای مختلف خنکسازی در مراکز داده
برج خنککننده تبخیری سنتی: مصرف آب (شاخص WUE): بسیار بالا (بیش از ۱.۵ لیتر بر کیلوواتساعت) ؛ راندمان برق (شاخص PUE): مناسب (۱.۱۵ تا ۱.۲۵) ؛ تحمل توان در هر رک: تا ۱۵ کیلووات ؛ سازگاری با اقلیمهای کمآب: نامناسب به دلیل خطر رسوب و تبخیر بالا
چیلر تراکمی هوایی معمولی: مصرف آب (شاخص WUE): صفر (بدون مصرف آب) ؛ راندمان برق (شاخص PUE): متوسط (۱.۴۵ تا ۱.۶۵) ؛ تحمل توان در هر رک: تا ۱۰ کیلووات ؛ سازگاری با اقلیمهای کمآب: نیازمند مصرف برق بسیار بالا
مایع مستقیم مدار بسته (DLC): مصرف آب (شاخص WUE): تقریباً صفر (کمتر از ۰.۰۵ لیتر) ؛ راندمان برق (شاخص PUE): بسیار عالی (۱.۰۸ تا ۱.۱۸) ؛ تحمل توان در هر رک: ۴۰ تا ۱۰۰ کیلووات ؛ سازگاری با اقلیمهای کمآب: بسیار ایدهآل برای دیتاسنترهای مدرن
غوطهوری کامل در مایع (Immersion): مصرف آب (شاخص WUE): صفر (بدون مصرف آب) ؛ راندمان برق (شاخص PUE): استثنایی (کمتر از ۱.۰۵) ؛ تحمل توان در هر رک: بالای ۱۰۰ کیلووات ؛ سازگاری با اقلیمهای کمآب: مناسب اما هزینه مایع دیالکتریک بالاست
نتیجهگیری و رویکرد ابر طوبی در حفظ منابع پایدار
همانطور که امیلیو تنوتا در پایان اظهارات خود اشاره میکند:
«برندگان رقابت توسعه زیرساخت در آینده، شرکتهایی هستند که بتوانند بیشترین بازدهی پردازشی را با کمترین مصرف آب و انرژی و بیشترین پایداری ارائه کنند.»
در مجموعه شرکت طوبی امید رهبر (ابر طوبی)، سیاست طراحی سیستمهای تأسیساتی و سرمایشی سالنهای میزبانی و سرورهای اختصاصی، بر پایه حذف حداکثری چرخههای مصرف بیهوده آب و استفاده از مبدلهای مداربسته متمرکز است. این استراتژی اجازه میدهد که رشد فناوری اطلاعات و میزبانی دادهها در کشور، در تعادل کامل با محیط زیست و منابع طبیعی نسلهای آینده پیش رود.